Νομικό πλαίσιο

Διεθνές Πλαίσιο

 

Σύμφωνα με την Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας (ΠΟΥ), 285 εκατομμύρια άνθρωποι ανά τον κόσμο έχουν προβλήματα όρασης: 39 εκατομμύρια είναι τυφλοί και 246 εκατομμύρια έχουν μειωμένη όραση. Η Παγκόσμια Ένωση Τυφλών αναφέρει ότι στην Ευρώπη μόνο το 5 % των δημοσιευμένων βιβλίων είναι διαθέσιμο σε προσβάσιμο μορφότυπο για τα άτομα με εντυπο-αναπηρία, ενώ στις αναπτυσσόμενες χώρες – όπου ζει περίπου το 90 % των ατόμων με μειωμένη όραση – το ποσοστό αυτό είναι μόλις 1 %.

 

Αντίγραφα βιβλίων σε προσβάσιμους μορφότυπους παράγονται και διανέμονται συνήθως πλέον σε εθνικό επίπεδο, από ειδικευμένους οργανισμούς, π.χ. βιβλιοθήκες για τυφλούς, βάσει αδειών ή με περιορισμούς ή εξαιρέσεις στα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας. Εντούτοις, η έλλειψη διεθνούς νομικού πλαισίου, το οποίο θα επιτρέπει τη διασυνοριακή ανταλλαγή προσβάσιμων μορφότυπων που παράγονται υπό περιορισμό ή εξαίρεση οδηγεί σε αλληλεπικαλύψεις στην παραγωγή των εν λόγω αντιγράφων, ακόμη και μεταξύ χωρών στις οποίες ομιλείται η ίδια γλώσσα. Αυτό αποτελεί πρόβλημα εξαιτίας του κόστους παραγωγής αντιγράφων σε προσβάσιμο μορφότυπο και των περιορισμένων διαθέσιμων πόρων στους οργανισμούς που εξυπηρετούν τις ανάγκες των εντυπο-αναπήρων.

 

Από τον Ιανουάριο 2011, η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει δεσμευθεί από τη σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για τα δικαιώματα των ατόμων με αναπηρία. Το πλαίσιο αυτό κατοχυρώνει το δικαίωμα πρόσβασης σε πληροφορίες (άρθρο 21) και το δικαίωμα των ατόμων με αναπηρία να συμμετέχουν στην πολιτιστική ζωή σε ισότιμη με τα άλλα άτομα βάση (άρθρο 30). Η σύμβαση έχει καταστεί αναπόσπαστο μέρος της έννομης τάξης της ΕΕ.

 

Το 2009 άρχισαν διαπραγματεύσεις στο πλαίσιο του Παγκόσμιου Οργανισμού Διανοητικής Ιδιοκτησίας (ΠΟΔΙ - WIPO) σχετικά με την ενδεχόμενη σύναψη διεθνούς συνθήκης για την καθιέρωση περιορισμών και εξαιρέσεων στα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας προς όφελος των ατόμων που είναι τυφλά, των ατόμων με μειωμένη όραση ή με πρόβλημα ανάγνωσης εντύπων με άλλο τρόπο, με στόχο τη διευκόλυνση της διασυνοριακής ανταλλαγής βιβλίων σε προσβάσιμους μορφότυπους.

 

Στις 26 Νοεμβρίου 2012, το Συμβούλιο εξέδωσε απόφαση με την οποία εξουσιοδοτείται η Επιτροπή να συμμετάσχει στις διαπραγματεύσεις αυτές εξ ονόματος της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Οι διαπραγματεύσεις του ΠΟΔΙ ολοκληρώθηκαν επιτυχώς κατά τη διπλωματική διάσκεψη που πραγματοποιήθηκε στο Μαρακές από τις 17 έως τις 28 Ιουνίου 2013. Στις 27 Ιουνίου 2013, οι διαπραγματεύσεις αυτές οδήγησαν στην έγκριση της συνθήκης του Μαρακές για τη διευκόλυνση της πρόσβασης σε δημοσιευμένα έργα για τα άτομα που είναι τυφλά, τα άτομα με μειωμένη όραση ή με πρόβλημα ανάγνωσης εντύπων με άλλο τρόπο (http://www.wipo.int/treaties/en/ip/marrakesh).

 

Η συνθήκη θεσπίζει ένα σύνολο διεθνών κανόνων που εξασφαλίζουν ότι υπάρχουν περιορισμοί ή εξαιρέσεις στα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας σε εθνικό επίπεδο, προς όφελος των ατόμων που είναι τυφλά, με μειωμένη όραση ή με άλλο πρόβλημα ανάγνωσης εντύπων, και καθιστά δυνατή τη διασυνοριακή ανταλλαγή αντιγράφων δημοσιευμένων έργων σε προσβάσιμο μορφότυπο που έχουν παραχθεί βάσει εξαίρεσης ή περιορισμού από το δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας σε οιοδήποτε από τα συμβαλλόμενα μέρη της συνθήκης.

 

Το Συμβούλιο ενέκρινε την υπογραφή της συνθήκης εξ ονόματος της Ευρωπαϊκής Ένωσης στις 14 Απριλίου 2014.

 

Η Ευρωπαϊκή Ένωση μπορεί να γίνει συμβαλλόμενο μέρος της συνθήκης, αφού κατά τη διάρκεια της διπλωματικής διάσκεψης του Μαρακές προέβη στη δήλωση σύμφωνα με την οποία είναι αρμόδια - και ότι διαθέτει δική της νομοθεσία η οποία δεσμεύει όλα τα κράτη μέλη της - σε θέματα που καλύπτονται από την παρούσα συνθήκη, καθώς και ότι έχει εξουσιοδοτηθεί δεόντως, σύμφωνα με τις εσωτερικές διαδικασίες της, να καταστεί συμβαλλόμενο μέρος της συνθήκης. Η Ευρωπαϊκή Ένωση υπέγραψε την τελική πράξη της διπλωματικής διάσκεψης στις 28 Ιουνίου 2013 και τη συνθήκη στις 30 Απριλίου 2014 στη Γενεύη.

 

Εκκρεμεί η κύρωση της Συνθήκης και η εναρμόνιση των εθνικών πλαισίων στα κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

 

Ευρωπαϊκό Πλαίσιο

 

Η οδηγία 29/2001 Ε.Κ εκδόθηκε στις 22 Μαΐου 2001 και δημοσιεύθηκε στην επίσημη εφημερίδα της Ε.Ε αριθ. L 167 της 22/06/2001 σ. 0010 – 0019. Αντιστοιχεί κατά ένα μεγάλο μέρος στις διατάξεις των δύο συνθηκών WIPO- αυτής για την πνευματική ιδιοκτησία και αυτής για τις ερμηνείες- εκτελέσεις και τα φωνογραφήματα. Στόχος γενικά των κανόνων Δικαίου της Ε.Ε είναι η εναρμόνιση των νομοθεσιών των κρατών μελών σύμφωνα και τη συνθήκη για την ίδρυση της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η εναρμόνιση, στη συγκεκριμένη περίπτωση, έχει σκοπό να αμβλύνει τις διαφορές μεταξύ των διαφόρων νομοθεσιών των κρατών- μελών, να αυξήσει την ασφάλεια δικαίου και να διασφαλίσει ένα υψηλό επίπεδο προστασίας της διανοητικής ιδιοκτησίας (Καλλινίκου, 2001:23). Η οδηγία, σεβόμενη τις θεμελιώδεις αρχές του δικαίου, ιδίως δε αυτή της ιδιοκτησίας, συμπεριλαμβανομένης της διανοητικής ιδιοκτησίας, της ελευθερίας της έκφρασης και του δημόσιου συμφέροντος, λειτουργεί στην κατεύθυνση παροχής νομικής προστασίας προς ορισμένες πτυχές του δικαιώματος του δημιουργού και των συγγενικών δικαιωμάτων στο πλαίσιο της εσωτερικής αγοράς της Ε.Ε στην κοινωνία της πληροφορίας (άρθρο 1). (http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EL/TXT/?uri=CELEX:32001L0029).

 

Η προστασία των έργων νοείται με διευρυμένη έννοια, στην οποία περιλαμβάνονται κάθε λογής δυνατότητες, όπως η αναπαραγωγή του έργου, η παρουσίαση στο κοινό, η διάθεση προστατευόμενων αντικειμένων, η κατ’ αίτησιν μετάδοση έργων. Ως παρουσίαση ενός έργου στο κοινό, νοείται και κάθε παρουσίαση σε κοινό ακόμη κι όταν αυτό δεν παρίσταται στον τόπο της αρχικής παρουσίασης, είτε αυτή επιτυγχάνεται με μετάδοση ή αναμετάδοση με ενσύρματα ή ασύρματα μέσα. Ως κατ’ αίτησιν μεταδόσεις χαρακτηρίζονται αυτές στις οποίες το κοινό δύναται να έχει πρόσβαση σε τόπο και χρόνο που επιλέγει ατομικώς.

 

Στην οδηγία προβλέπεται ένας εξαντλητικός κατάλογος εξαιρέσεων και περιορισμών σε πράξεις αναπαραγωγής των έργων, που αφορούν, αποκλειστικά σε περιστάσεις μη-οικονομικής εκμετάλλευσης των έργων. Ο κλειστός χαρακτήρας έχει την έννοια ότι τα κράτη μέλη δεν μπορούν να προβλέψουν στην εθνική τους νομοθεσία άλλους περιορισμούς από τους προβλεπόμενους στην Οδηγία (Καλλινίκου, 2001:65) Διατηρείται έτσι η ισχύς του ελέγχου των τριών σταδίων, που είχε εισαχθεί στο διεθνές δίκαιο με τη Διεθνή Σύμβαση της Βέρνης. Ο έλεγχος των τριών σταδίων επιτρέπει την εφαρμογή των εξαιρέσεων μόνο εφ’ όσον πληρούνται τρία κριτήρια: α) η αναπαραγωγή πραγματοποιείται για ειδικές περιπτώσεις, β) δεν αντίκειται στην κανονική εκμετάλλευση του έργου και γ) δεν προκαλεί αδικαιολόγητη βλάβη στα έννομα συμφέροντα του δικαιούχου (Καλλινίκου, 2001: 51). 

 

Στο πλαίσιο αυτό, τα κράτη µέλη μπορούν να προβλέψουν εξαίρεση στο δικαίωμα αναπαραγωγής και παρουσίασης στο κοινό, αν πρόκειται για χρήσεις προς όφελος προσώπων µε αναπηρία, οι οποίες συνδέονται άμεσα µε την αναπηρία και δεν έχουν εμπορικό χαρακτήρα, στο βαθμό που απαιτείται λόγω της συγκεκριμένης αναπηρίας (άρθρο 5, παράγραφος 3.β).

 

Εθνικό Πλαίσιο

 

Την κύρια πηγή του δικαίου της πνευματικής ιδιοκτησίας στην Ελλάδα αποτελεί ο Νόμος 2121/1993 με τίτλο «Πνευματική ιδιοκτησία, συγγενικά δικαιώματα και πολιτιστικά θέματα.». Ο Νόμος τροποποιήθηκε και εναρμονίσθηκε με την Οδηγία 2001/29/EΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και της Επιτροπής της 22ης Μαΐου 2001 για την εναρμόνιση συγκεκριμένων θεμάτων για την αντιγραφή (copyright) και τα συγγενικά δικαιώματα στην Κοινωνία της Πληροφορίας.  

 

Ειδικά στο πεδίο της εξαίρεσης, ο ν. 2121/1993 τροποποιήθηκε από την ΥΑ ΥΠΠΟ/∆ΙΟΙΚ/98546 «Αναπαραγωγή έργου πνευματικής ιδιοκτησίας προς όφελος τυφλών και κωφαλάλων, και επέκταση της ρύθμισης σε άλλες κατηγορίες ατόμων με αναπηρίες» .

(http://www.opi.gr/images/library/nomothesia/ethniki/ypoyrgikes_apofaseis/98546_2007.pdf)

 

Η ΥΑ αυτή έχει σκοπό να καθορίσει τους συγκεκριμένους όρους εφαρμογής της ρύθμισης του άρθρου 28Α του ν. 2121/1993. Σύμφωνα με το άρθρο αυτό επιτρέπεται και αποτελεί νόμιμο περιορισμό του περιουσιακού δικαιώματος του δημιουργού η αναπαραγωγή ενός έργου για τους τυφλούς και κωφαλάλους, αν πραγματοποιείται σε ειδικές μορφές αποκλειστικά προς όφελος τους και για χρήσεις που συνδέονται άμεσα με την αναπηρία τους και δεν έχουν εμπορικό χαρακτήρα (α. 1 ΥΠΠΟ/ΔΙΟΙΚ/98546). 

 

Ποιοί φορείς μπορούν να επικαλεστούν αυτήν τη διάταξη; 

Αρμόδιος φορέας που επιτρέπεται να προβαίνει σε αναπαραγωγή του έργου είναι κάθε μη κερδοσκοπικός οργανισμός ή σωματείο ή ένωση ή άλλος συναφής φορέας, που έχει ως βασική αποστολή του την παροχή εξειδικευμένων υπηρεσιών σχετικά με την επιμόρφωση και την εκπαίδευση ή τη διευκόλυνση της επιμόρφωσης και της εκπαίδευσης ατόμων με προβλήματα όρασης. Ως αρμόδιος φορέας θεωρείται και εκπαιδευτικό ίδρυμα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης (α. 2 παρ. 1 ΥΠΠΟ/ΔΙΟΙΚ/98546). 

 

Ποιοί είναι οι δικαιούχοι προς όφελος των οποίων μπορεί να γίνει η εν λόγω αναπαραγωγή; 

Τα άτομα που πάσχουν από ελαττωματική ή εξασθενημένη όραση που δεν μπορεί να διορθωθεί με χρήση διορθωτικών φακών σε έναν τέτοιο βαθμό που θα ήταν ικανοποιητικός για διάβασμα, κωφάλαλοι και γενικότερα άτομα που λόγω μιας αναπηρίας δεν έχουν τη δυνατότητα να διαβάσουν ένα τυπωμένο κείμενο με συμβατικό τρόπο ή να αντιληφθούν το περιεχόμενο ενός έργου με τη χρήση των φυσικών αισθήσεών τους (α. 3 ΥΠΠΟ/ΔΙΟΙΚ/98546). 

 

Για ποιά έργα επιτρέπεται η αναπαραγωγή αυτή; Ποιά εξαιρούνται; 

Οποιοδήποτε έργο που δεν είναι αντιληπτό στην υφιστάμενη μορφή του από τους δικαιούχους, μπορεί να αναπαραχθεί προς όφελός τους προκειμένου να του δοθεί η μορφή εκείνη που θα τους επιτρέψει να το αντιληφθούν(α. 4 ΥΠΠΟ/ΔΙΟΙΚ/98546).  

 

Σε ποιές μορφές μπορεί να αναπαραχθεί το έργο;

 Μορφές, τις οποίες ενδέχεται να αποκτήσουν τα έργα εκείνα των οποίων επιτρέπεται η αναπαραγωγή σύμφωνα με το α. 28 Α ν. 2121/1993 είναι οι γραφές Braille, Moon, Daisy, τα ομιλούντα βιβλία (talking books), καθώς και οποιαδήποτε άλλη μέθοδος που έχει σχεδιαστεί αποκλειστικά για να χρησιμοποιείται από τους δικαιούχους και ανταποκρίνεται στις ειδικές ανάγκες τους, στο βαθμό που απαιτείται από τη συγκεκριμένη αναπηρία (α. 5 ΥΠΠΟ/ΔΙΟΙΚ/98546). 

 

Ποιές είναι οι σχετικές υποχρεώσεις των εκδοτών; 

Οι εκδότες έχουν την υποχρέωση να παραδώσουν εντός τριάντα (30) ημερών στον αρμόδιο φορέα σε ηλεκτρονική μορφή τα αρχεία των έργων που ζητούνται να αναπαραχθούν σύμφωνα με το παρόν νομικό πλαίσιο, εφόσον βέβαια το συγκεκριμένο έργο τηρείται σε ηλεκτρονική μορφή.  

Τα έργα για τα οποία μπορεί να ζητηθεί παράδοση του ηλεκτρονικής μορφής αρχείου είναι όλα τα εκπαιδευτικά συγγράμματα της πρωτοβάθμιας, δευτεροβάθμιας καθώς και τα υποχρεωτικά συγγράμματα της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. Για όλα τα υπόλοιπα έργα κάθε εκδότης έχει υποχρέωση, εφόσον του ζητηθεί, να παραδώσει σε αρμόδιο φορέα αρχεία ηλεκτρονικής μορφής έργων που τηρεί και που αντιστοιχούν συνολικά μέχρι και στο 10% της ετήσιας εκδοτικής του παραγωγής μη υπολογιζομένων στο ποσοστό αυτό των τυχόν εκπαιδευτικών συγγραμμάτων που εκδίδει. Σε περίπτωση που ο εκδότης αρνείται να συμμορφωθεί με την υποχρέωσή του αυτή, το ποσοστό αυτό διπλασιάζεται (α. 6 παρ. 1-3 ΥΠΠΟ/ΔΙΟΙΚ/98546).  

 

Ποιές είναι οι υποχρεώσεις των αρμόδιων φορέων; 

1. Έχουν την υποχρέωση με την παραλαβή των σχετικών αρχείων και τη δημιουργία των αντιτύπων να ενημερώνουν τη βάση δεδομένων που τηρεί ο ΟΠΙ και ο Σύνδεσμος Εκδοτών Βιβλίου με όλους τους αρμόδιους φορείς, τους τίτλους των έργων με τα ηλεκτρονικής μορφής αρχεία που έχει ο κάθε φορέας καθώς και την ειδική μορφή, στην οποία τα έγγραφα αυτά έχουν αναπαραχθεί.

2. Έχουν την υποχρέωση να αγοράζουν ένα αντίτυπο του έργου που ενδιαφέρονται να αναπαράγουν.

3. Υποχρεούνται να ενημερώσουν τον εκδότη πόσα αντίτυπα έχουν δημιουργήσει από το εν λόγω έργο και σε ποια μορφή. 

4. Σε περίπτωση μεταβολής του σκοπού τους ή διάλυσής τους υποχρεούνται να καταστρέψουν όλα τα ηλεκτρονικής μορφής αρχεία που έχουν στην κατοχή τους δυνάμει του α. 28 Α ν. 2121/1993 και να αναφέρουν την καταστροφή αυτών στον ΟΠΙ και στο Σύνδεσμο Εκδοτών Βιβλίου. 

5. Ευθύνονται για τον έλεγχο της ιδιότητας του δικαιούχου. 

6. Ευθύνονται για τυχόν παραβιάσεις πνευματικής ιδιοκτησίας από τρίτους που επιλέγουν για την αναπαραγωγή αντιτύπων τους βάσει της παρούσας (α. 6 παρ. 4-7, α.7 παρ. 7-8 ΥΠΠΟ/ΔΙΟΙΚ/98546). 

 

Πώς προστατεύονται οι δημιουργοί και οι εκδότες; 

1. Το έργο το οποίο αναπαράγεται θα πρέπει να είναι νομίμως δημοσιευμένο και η αναπαραγωγή του πρέπει να είναι μη εμπορικού χαρακτήρα, άμεσου ή έμμεσου που συνδέεται άμεσα με την αναπηρία. 

2. Τα έργα, τα οποία είναι ήδη διαθέσιμα στο εμπόριο σε μορφή ειδικά σχεδιασμένη για τις ανάγκες των δικαιούχων, δεν μπορούν να αναπαραχθούν σύμφωνα με αυτή τη διαδικασία. 

3. Πρέπει να αναγράφονται στο αντίτυπο του έργου που έχει αναπαραχθεί σύμφωνα με την παρούσα απόφαση, τα ονόματα του δημιουργού και του εκδότη καθώς και της ημερομηνίας της αρχικής δημοσίευσης, εφόσον τα στοιχεία αυτά εμφανίζονται στο έργο. Στον υλικό φορέα αυτού του αντιτύπου πρέπει ακόμη να αναφέρεται ότι το συγκεκριμένο αντίτυπο έχει αναπαραχθεί σύμφωνα με το άρθρο 28 Α ν. 2121/1993 και τη σχετική υπουργική απόφαση και πως οποιαδήποτε περαιτέρω αναπαραγωγή του σε μορφή άλλη από την ειδική αυτή, θα αποτελεί προσβολή του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας και θα επισύρει τις κυρώσεις των άρθρων 65επ. του ν. 2121/1993. 

4. Απαγορεύεται να τροποποιηθεί το κείμενο χωρίς την άδεια του δημιουργού και του εκδότη. Μπορεί, όμως, να αλλάξει η μορφή και η σελιδοποίηση, εφόσον είναι απαραίτητο για την εξυπηρέτηση των αναγκών των δικαιούχων. Ο αρμόδιος φορέας οφείλει να σέβεται το δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας του δημιουργού κατά την αναπαραγωγή του έργου και την εκπλήρωση του σκοπού του. 

5. Τα αντίτυπα που αναπαράγονται βάσει του εν λόγω νομικού πλαισίου δεν επιτρέπεται να χρησιμοποιηθούν πέρα από τον προβλεπόμενο σκοπό. Όποιος κάνει χρήση τέτοιου αρχείου για σκοπό άλλο από τον προβλεπόμενο ευθύνεται και μπορεί να υποστεί αστικές και ποινικές κυρώσεις.

6. Η εφαρμογή των παραπάνω δεν μπορεί να αποκλεισθεί συμβατικά με συμφωνία μεταξύ εκδότη και δημιουργού (α. 7 παρ. 1-5 ΥΠΠΟ/ΔΙΟΙΚ/98546).

 

Συνημμένα: